Dziwny jest ten świat

… to mało powiedziane ! ;-)

Zdobywanie miłości i wrażliwość na odrzucenie

Rozdział z książki Karen Horney „Neurotyczna osobowość naszych czasów” – wybitna książka! ;)


SPOSOBY ZDOBYWANIA MIŁOŚCI I WRAŻLIWOŚĆ NA ODRZUCENIE

Biorąc pod uwagę siłę potrzeby miłości u neurotyków oraz trudności w przyjmowaniu uczuć, moglibyśmy sądzić, że będą oni woleli atmosferę charakteryzującą się umiarkowanym natężeniem emocji. Sprawa jest jednak bardziej skomplikowana: neurotycy reagują niesłychanie boleśnie i są bardzo wrażliwi na wszelkie, nawet najdrobniejsze przejawy odrzucenia czy odtrącenia. A często atmosfera umiarkowana, choć bezpieczna, może wydawać się odtrąceniem.

Trudno opisać stopnie nasilenia wrażliwości neurotyka na odrzucenie. Przełożenie spotkania, konieczność oczekiwania, brak natychmiastowej odpowiedzi, opinie niezgodne z jego własnymi, każdy brak podporządkowania się jego pragnieniom – krótko mówiąc, każda sytuacja, w której nie zostają spełnione jego żądania zgodnie z narzuconymi przez niego warunkami, odbierana jest jako odtrącenie. A to z kolei nie tylko wyzwala lęk podstawowy, ale jest wręcz oznaką poniżenia. Wyjaśnię później, dlaczego odtrącenie odczuwają oni jako poniżenie. Element poniżenia zawarty w odtrąceniu wywołuje olbrzymią złość, która może być wyzwolona na zewnątrz; przykładem niech będzie dziewczyna, która wpadła w furię i rzuciła swoim kotem o ścianę, gdy ten nie reagował na jej pieszczoty. Jeżeli każe się neurotykowi czekać, wydaje mu się, że jest uważany za osobę zbyt mało ważną; może to wyzwolić u niego wybuchy złości lub doprowadzić do zupełnego braku odczuwania wszelkich uczuć, w wyniku czego staje się zimny i obojętny, chociaż parę minut wcześniej mógł z radością oczekiwać na umówione spotkanie.

Związek między uczuciem odtrącenia a rozdrażnieniem jest zwykle nie uświadomiony. Jest to o tyle zrozumiałe, że przejawy odtrącenia są przeważnie tak nikłe, iż umykają świadomości. Człowiek staje się wtedy rozdrażniony lub złośliwy i mściwy bądź też odczuwa zmęczenie, ma gorszy nastrój czy ból głowy, nie zdając sobie sprawy dlaczego. Co więcej, reakcja wrogości może wy stąpić nie tylko w przypadku odrzucenia lub czegoś, co odczuwane jest jako odrzucenie, ale także przy jego antycypacji. Człowiek może na przykład zadać pytanie w sposób agresywny, ponieważ z góry przewidział już odpowiedź odmowną. Może się powstrzymać od wysłania kwiatów swojej dziewczynie, przewidując, że zacznie ona podejrzewać, iż kierowały nim jakieś ukryte zamiary. Z tych samych powodów śmiertelnie może się bać wyrażania jakichkolwiek uczuć, takich jak na przykład sympatia, wdzięczność czy uznanie. Dlatego i jemu samemu, i innym ludziom wydaje się, że jest osobą zimną i bardziej bezwzględną, niż jest naprawdę. Albo też może drwić z kobiet, mszcząc się w ten sposób za antycypowane odtrącenie.

Jeżeli obawa przed odrzuceniem jest silnie rozwinie ta, człowiek może unikać wszelkich sytuacji, w których mógłby się spotkać z odmową. To unikanie może się przejawiać w całej gamie spraw, od kupowania czegokolwiek aż do załatwienia sobie pracy. Osoby obawiające się odrzucenia w jakiejkolwiek formie będą się powstrzymywały od nawiązywania kontaktów z mężczyzną czy kobietą, która im się podoba, dopóki nie zdobędą absolutnej pewności, że nie zostaną odrzucone. Tacy mężczyźni zwykle nie lubią prosić dziewczyny do tańca, obawiając się, że zgodzi się jedynie przez grzeczność; uważają, że kobiety są w lepszej sytuacji pod tym względem, bo nie muszą przejawiać inicjatywy.

Innymi słowy, obawa przed odtrąceniem może doprowadzić do wielu poważnych zahamowań należących do kategorii nieśmiałości. Nieśmiałość chroni przed narażaniem się na odtrącenie. Podobne funkcje obronne pełni przeświadczenie, że jesteśmy niegodni miłości. Osoby nieśmiałe sprawiają wrażenie, jakby mówiły sobie: „Ludzie i tak mnie nie lubią, więc lepiej będzie, jeżeli pozostanę w kącie – uchronię się w ten sposób przed ewentualnym odrzuceniem”. Obawa przed odtrąceniem stanowi tym samym poważną przeszkodę w realizacji pragnienia miłości, nie pozwala bowiem innym odczuć czy dowiedzieć się, że osoba ta chciałaby, aby się nią zajmowano. Co więcej, wrogość wynikająca z poczucia odrzucenia w dużej mierze podtrzymuje lęk lub nawet go umacnia. Jest to więc istotny czynnik w utrwalaniu błędnego koła, z którego trudno później uciec.

Uproszczony schemat błędnego koła, wynikającego z różnych elementów neurotycznej potrzeby miłości, można przedstawić następująco: lęk – nadmierna potrzeba miłości wraz z żądaniem miłości wyłącznej i bezwarunkowej – poczucie odtrącenia w wypadku niespełnienia tych żądań – reagowanie na odtrącenie intensywną wrogością – konieczność wyparcia wrogości w obawie przed utratą miłości – napięcie wynikające z niejasnego uczucia wrogości i złości – wzrost lęku – wzrost potrzeby bezpieczeństwa… W taki sposób te same środki, które miały zabezpieczyć przed lękiem, prowadzą do pojawienia się nowej wrogości i nowego lęku.

Tworzenie się błędnego koła jest zjawiskiem typowym nie tylko w opisanym powyżej kontekście; jest ono, ogólnie biorąc, jednym z najważniejszych procesów w nerwicy. Każdy mechanizm obronny może mieć oprócz swojej wartości uspokajającej zdolność generowania nowego lęku. W celu pokonania lęku człowiek może zacząć pić, a następnie może obawiać się, że picie także będzie dlań szkodliwe. Może też w tym samym celu onanizować się. I w tym przypadku jednak zaczyna po jakimś czasie obawiać się skutków w postaci ewentualnej choroby Może zacząć się leczyć, ale wkrótce będzie się bał, czy leczenie mu nie zaszkodzi. Tworzenie się błędnego koła jest główną przyczyną nieuchronnego nasilania się nerwic, nawet pomimo zmiany warunków zewnętrznych Jednym z ważnych zadań psychoanalizy jest odkrywa nie błędnych kół wraz ze wszystkimi ich implikacjami Neurotyk sam nie potrafi ich uchwycić. Dostrzega jedynie ich skutki, mając poczucie, że jest uwięziony w sytu acji bez wyjścia, której nie jest w stanie przerwać i z kto rej każde pozorne wyjście ściąga na niego nowe niebezpieczeństwa.

Powstaje więc pytanie, jakimi środkami neurotyk posługuje się, aby zdobyć miłość pomimo tych wszystkich trudności. Otóż musi on rozwiązać dwa problemy: po pierwsze, jak zdobyć potrzebną mu miłość, a po dru gie, jak uzasadnić swoje żądanie przed samym sobą i przed innymi. Różne możliwe sposoby zdobywania miłości można z pewnym uproszczeniem podzielić na cztery grupy: szantaż, odwoływanie się do litości, apelowanie do poczucia sprawiedliwości i wreszcie groźby. Poszczególne sposoby i metody nie wykluczają się wzajemnie. Człowiek może stosować kilka sposobów jednocześnie lub też na zmianę, w zależności zarówno od sytuacji, jak i ogólnej struktury osobowości, a także od poziomu odczuwanej wrogości, bowiem te cztery sposoby zdobywania miłości wymienione zostały w kolejności wzrastającego udziału wrogości.

Gdy neurotyk usiłuje pozyskać miłość szantażem, jego motto brzmi tak: „Bardzo cię kocham, a więc i ty powinieneś mnie kochać, poświęcając wszystko z miłości dla mnie”. To, że w naszej kulturze tego rodzaju taktykę stosują częściej kobiety niż mężczyźni, wynika z warunków, w jakich żyły. Od wieków miłość była nie tylko szczególną domeną życiową kobiet, ale stanowiła właściwie jedyną drogę do osiągnięcia tego, czego pragnęły. Podczas gdy mężczyźni byli wychowywani w przekonaniu, że muszą czegoś w życiu dokonać, żeby do czegoś dojść, kobiety zdawały sobie sprawę z tego, że mogą osiągnąć szczęście, bezpieczeństwo i prestiż właściwie tylko dzięki miłości. Ta różnica pozycji kulturowej miała doniosłe znaczenie dla rozwoju psychicznego mężczyzny i kobiety. Nie będziemy omawiać tutaj wpływu tego czynnika, ale jedną z jego konsekwencji jest to, że w przypadku nerwicy kobiety częściej niż mężczyźni używają miłości jako strategii. Jednocześnie subiektywne przekonanie o tym, że samemu się kocha, usprawiedliwia żądanie miłości.

Tacy ludzie są szczególnie narażeni na bolesną zależność w swoich związkach miłosnych. Załóżmy na przykład, że kobieta z neurotyczną potrzebą miłości wiąże się z mężczyzną odczuwającym podobną potrzebę, który jednak wycofuje się, gdy ona próbuje z nim nawiązać bliższy kontakt; kobieta reaguje na taki przejaw odrzucenia silną wrogością, wypiera ją jednak w obawie przed utratą owego mężczyzny. Jeśli sama spróbuje się wycofać, on z kolei zacznie zabiegać ponownie o jej względy. Kobieta nie tylko wypiera wtedy swoją wrogość, ale maskuje ją zwiększonym oddaniem. Znów zostanie odrzucona i znów zareaguje jak poprzednio, w wyniku czego będzie jeszcze silniej kochać. Stopniowo utwierdzi się w przekonaniu, że opętała ją nieprzezwyciężona „wielka namiętność”.

Inny mechanizm, który można uważać za formę szantażu, polega na próbie zdobycia miłości poprzez chęć rozumienia drugiego człowieka, pomaganie mu w jego rozwoju psychicznym lub zawodowym, rozwiązywanie jego problemów i tym podobne. Metodę tę stosują powszechnie zarówno mężczyźni, jak i kobiety.

Drugi sposób zdobywania miłości polega na odwoływaniu się do litości. Neurotyk będzie zwracał uwagę na swoje cierpienie i bezradność zgodnie z mottem: „Powinieneś mnie kochać, bo cierpię i jestem bezradny”. Cierpienie służy mu jednocześnie jako uzasadnienie prawa do wysuwania nadmiernych żądań.

Czasami takie apelowanie odbywa się zupełnie otwarcie. Pacjent będzie podkreślał, że jest najbardziej chory ze wszystkich pacjentów, wobec czego ma największe prawo do tego, żeby psychoanalityk troszczył się o niego Może się wyrażać pogardliwie o innych pacjentach, którzy na zewnątrz pozorują lepszy stan zdrowia. I nienawidzi tych, którzy skuteczniej wykorzystują tę strategię.

Udział wrogości w odwoływaniu się do litości może być większy lub mniejszy. Neurotyk może po prostu apelować do naszej dobroci, ale może też wymuszać różne łaski w bardzo radykalny sposób, na przykład wplątując się w takie kłopoty, że zmusza nas do udzielenia mu pomocy. Każdy, kto w swojej praktyce społecznej czy lekarskiej miał do czynienia z neurotykami, zna wagę tej strategii. Neurotyk, który wyjaśnia swój problem w sposób rzeczowy, różni się ogromnie od tego, który usiłuje wzbudzić litość dramatycznym opisem swojej sytuacji. Te same tendencje można wykryć u dzieci: dziecko może narzekać na coś i żądać pocieszenia, ale może też usiłować zmusić rodziców do zaopiekowania się nim, doprowadzając nieświadomie do sytuacji, która ich przeraża, na przykład odmawiając jedzenia czy wstrzymując oddawanie moczu.

Apelowanie do litości opiera się na przekonaniu o niemożności otrzymania miłości w żaden inny sposób. Przekonanie to może ulec racjonalizacji w postaci generalnego braku wiary w miłość, a może też występować w formie opinii o niemożności uzyskania miłości w żaden inny sposób w danej sytuacji.

Motto w trzecim sposobie zdobywania miłości – apelowaniu do poczucia sprawiedliwości – brzmi: „Tyle zrobiłem dla ciebie, a co ty zrobisz dla mnie?” W naszej kulturze matki często podkreślają, że tyle zrobiły dla swoich dzieci, iż należy im się za to bezgraniczne oddanie. W związkach miłosnych podstawą do roszczeń może być uprzednia zgoda na stosunek seksualny. Tego typu ludzie wykazują często nadgorliwość w pomaganiu innym, oczekując skrycie, że otrzymają w zamian wszystko, czego tylko zapragną, i są głęboko rozczarowani, gdy inni okażą mniejszą skłonność do tego, żeby coś dla nich zrobić. Nie mówię tu o ludziach wyrachowanych, ale o tych, którym wszelkie świadome oczekiwanie ewentualnej nagrody jest zupełnie obce.

Dokładniej, być może, dałoby się określić tę kompulsywną hojność jako zręczny chwyt. Neurotycy czynią dla innych to, co chcieliby, aby inni czynili dla nich. Niezwykła bolesność przeżywania częstych rozczarowań świadczy o tym, że w rzeczywistości działanie ich podyktowane jest ciągłym oczekiwaniem wzajemności. Czasem prowadzą coś w rodzaju „rachunków psychicznych”, w których rejestrują przypisywane sobie niezwykłe zasługi z tytułu ponoszonych, w rzeczywistości niepotrzebnych, ofiar (przykładowo: „Nie spałem przez całą noc”), pomniejszają czy wręcz ignorują to, co inni dla nich zrobili, zniekształcając w ten sposób sytuację tak dalece, że czują się uprawnieni do żądania, żeby okazywano im szczególną troskliwość. Postawa taka ma negatywne skutki dla samego neurotyka, może bowiem wywołać u niego silne obawy przed obciążeniem go zobowiązaniami. Oceniając odruchowo innych według samego siebie, boi się, żeby nie zaczęli go eksploatować, gdyby skorzystał z ich uprzejmości.

Neurotyk może także odwoływać się do poczucia sprawiedliwości w deklaracjach mówiących o tym, co chętnie zrobiłby dla innych, gdyby tylko miał ku temu sposobność. Podkreśla ciągle, że będąc na miejscu swojego partnera, byłby bardzo kochający i potrafiłby się poświęcić. W ten sposób powstaje u niego poczucie, że jego żądania są słuszne, gdyż nie wykraczają ponad to, co sam miałby do zaoferowania. W rzeczywistości takie uzasadnienie jest psychologicznie bardziej złożone, ani żeli to się neurotykowi wydaje. Wytworzony przez niego obraz własnych cech wynika głównie z nieświadomego przypisywania sobie zachowań, jakich wymaga od innych. Nie jest to jednak obraz całkiem nieprawdziwy, neurotyk rzeczywiście posiada pewne skłonności do samo poświęcania, których źródłem jest brak pewności siebie, utożsamianie się z rolą człowieka przegranego czy tendencje do ulegania innym, tak jak sam chciałby, żeby inni mu ulegali.

Wrogość, jaka może zawierać się w apelu do poczucia sprawiedliwości, najbardziej widoczna jest wtedy, gdy żądania dotyczą rekompensaty za rzekomą krzywdę Motto jest wówczas następujące: „Przez ciebie cierpię lub doznałem krzywdy, musisz więc mi pomóc, zaopiekować się mną albo mnie utrzymywać”. Analogiczna strategia stosowana jest w nerwicach traumatycznych. Nie mam żadnych osobistych doświadczeń z nerwicami traumatycznymi, zastanawiam się jednak, czy ludzie, u których występują, nie należą do tej kategorii i nie wykorzystują swoich cierpień dla usprawiedliwienia ro szczeń, które i tak skłonni byliby wysuwać. Podam kilka przykładów obrazujących, w jaki sposób neurotyk może wzbudzać poczucie winy lub obowiązku dla usprawiedliwienia własnych żądań. Oto żona reaguje na zdradę męża chorobą; nie czyni mu żadnych wymówek. Może nawet nie być świadoma tego, że ma do męża pretensje, ale sama choroba stanowi rodzaj wyrzutu, mającego na celu wzbudzenie u męża poczucia winy i zmuszenie go do poświęcenia jej całej uwagi.

Inna neurotyczka tego typu, kobieta z objawami natręctwa i histerii, uparcie czasem pomagała swym sio stroni w pracach domowych. Po kilku dniach zaczynała nieświadomie gorzko żałować, że zgodziły się na to, żeby im pomagała; zaostrzały się wtedy objawy, dlatego musiała się kłaść do łóżka, wskutek czego siostry nie tylko musiały sobie radzić bez niej, ale przybywało im pracy, bo musiały się nią opiekować. I w tym wypadku pogorszenie się stanu zdrowia było jak gdyby oskarżeniem i prowadziło do żądania od innych rekompensaty za wyrządzoną krzywdę. Zdarzyło się, że ta sama osoba raz zemdlała z powodu krytycznej uwagi jednej z sióstr, demonstrując w ten sposób swoją złość i nienawiść oraz wymuszając jednocześnie życzliwe traktowanie jej i opiekę.

Stan jednej z moich pacjentek zaczął się na pewnym etapie analizy systematycznie pogarszać. Snuła ona wtedy fantazje, że analiza doprowadzi ją do ruiny, nie tylko finansowej, ale i psychicznej, wobec czego będę zmuszona zająć się nią o wiele bardziej niż obecnie. Takie reakcje mogą się zdarzyć w każdej dziedzinie lecznictwa i często towarzyszą im groźby skierowane bezpośrednio do lekarza. Bardziej powszechne są jednak następujące zdarzenia: wyraźne pogorszenie się stanu pacjenta, gdy analityk jedzie na urlop; implicite lub explicite pacjent jest przekonany, że winę za to pogorszenie ponosi analityk, wobec czego ma szczególne prawo do jego opieki. Podobne przykłady z łatwością można znaleźć w doświadczeniach życia codziennego.

Jak wynika z powyższych rozważań, ten typ neurotyka gotów jest zapłacić nawet głębokim cierpieniem, ponieważ w ten sposób może oskarżać i wyrażać rozmaite żądania, a będąc nieświadomy tego, co robi, zachowuje poczucie słuszności swego postępowania.

Osoba usiłująca zdobyć miłość za pomocą gróźb może grozić wyrządzeniem krzywdy sobie i innym. Będzie groziła takimi desperackimi czynami, jak zepsucie opinii czy zadawanie gwałtu komuś lub sobie. Częstym przykładem są tu groźby lub nawet próby samobójstwa. Jedna z moich pacjentek zdobyła w ten sposób dwóch kolejnych mężów. Gdy pierwszy mąż dał jej do zrozumienia, że właśnie ma zamiar wycofać się, wskoczyła do rzeki w ruchliwym i widocznym punkcie miasta; gdy drugi opierał się przed małżeństwem, odkręciła gaz w porze, kiedy miała pewność, że ją znajdą. Zamiarem jej było z pewnością pokazanie, że życie bez danego mężczyzny jest dla niej niemożliwe.

Neurotyk ma nadzieję, że groźbami zmusi otoczenie do spełnienia jego żądań. Gróźb swych nie realizuje jeżeli są jakieś szansę na powodzenie. Gdy mimo gróźb otoczenie nadal nie podporządkowuje się jego żądaniom, może wpaść w rozpacz i pragnąć zemsty, i wówczas groźby swe może zrealizować.


Tekst w postaci pliku pdf:

Marzec 12, 2009 - Posted by | psychologia

Sorry, the comment form is closed at this time.

%d blogerów lubi to: