Dziwny jest ten świat

… to mało powiedziane ! ;-)

Przejawy braku miłości w życiu dorosłym

Kolejny rozdział z książki Karen Horney („Neurotyczna osobowość naszych czasów”)


DALSZE WŁAŚCIWOŚCI NEUROTYCZNEJ POTRZEBY MIŁOŚCI

Większość z nas chce być lubiana: cieszymy się, gdy ludzie nas lubią, kiedy natomiast jest inaczej, czujemy się wręcz dotknięci. Jak już powiedzieliśmy, dziecku potrzebne jest przekonanie, że jest kochane. Bez tego nie może się harmonijnie rozwijać. Ale co musi charakteryzować potrzebę miłości, aby można ją uważać za neurotyczną?

Często zakładamy arbitralnie, że potrzeba ta jest „dziecinna”. Według mnie nie tylko wyrządzamy w ten sposób dzieciom krzywdę, ale zapominamy także, że podstawowe składniki neurotycznej potrzeby miłości nie mają nic wspólnego z dziecinnością. Potrzeby dziecięce i neurotyczne mają tylko jeden element wspólny – bezradność – ale i tutaj podłoże w obu przypadkach jest różne. Ponadto potrzeby neurotyczne kształtują się w zupełnie innych warunkach. Powtórzmy raz jeszcze, są to: lęk, poczucie, że jest się niegodnym miłości, brak wiary w jakiekolwiek uczucie oraz wrogość wobec wszystkich ludzi.

A zatem pierwsza cecha, która nas uderza w neurotycznej potrzebie miłości, to kompulsywność. Ilekroć człowiekiem kieruje silny lęk, musi to doprowadzić do utraty spontaniczności i giętkości. Mówiąc prościej, oznacza to, iż zdobycie miłości nie jest dla neurotyka dodatkowym źródłem siły czy przyjemności, ale koniecznością życiową. Jest to różnica między poczuciem, że „chcę być kochany” a „muszę być kochany za wszelką cenę”, albo różnica między kimś, kto je dlatego, że dopisuje mu apetyt, potrafi czerpać zadowolenie zjedzenia i wybiera to, co chce jeść, a człowiekiem bliskim śmierci głodowej, który musi zjeść cokolwiek i to za wszelką cenę.

Postawa taka może doprowadzić do przeceniania rzeczywistego znaczenia przypisywanego poczuciu, że jest się kochanym. Tak naprawdę nie jest ważne, czy ludzie nas w ogóle lubią, ważne jest tylko to, czy lubią nas niektórzy – ci, których my lubimy, z którymi musimy mieszkać czy pracować, albo ci, na których opłaca się wywierać dobre wrażenie1. Neurotycy natomiast odczuwają i zachowują się tak, jakby całe ich istnienie, szczęście i bezpieczeństwo zależało od tego, czy są ogólnie lubiani czy nie.

Obiektem ich pragnień uczuciowych może być każdy, od fryzjera lub nieznajomego spotkanego na przyjęciu do kolegów i przyjaciół; wszystkie kobiety czy wszyscy mężczyźni. Dlatego rozmowa telefoniczna czy jakieś zaproszenie może, w zależności od zawartego w nim stopnia życzliwości, wpłynąć na zmianę nastroju czy całego podejścia do życia. W związku z tym powinnam wspomnieć o jednym z charakterystycznych dla nich problemów: braku tolerancji na samotność przejawiającym się w różny sposób, od niepokoju aż do panicznego strachu przed pozostawaniem samemu. Często można spotkać ludzi, którzy potrafią pracować tylko wtedy, gdy ktoś jest w pobliżu, a są niespokojni i nieszczęśliwi, jeżeli pozostają sami. Tę potrzebę bycia wśród ludzi powoduje przede wszystkim bliżej nieokreślony lęk, potrzeba miłości czy, mówiąc dokładniej, potrzeba jakiegoś kontaktu z ludźmi. Osoby takie mają poczucie zagubienia w otaczającym ich świecie i każdy kontakt z innym człowiekiem przynosi im ulgę. Obserwuje się często, że brak tolerancji na samotność zwiększa się wraz ze wzrostem lęku. Niektórzy pacjenci stosunkowo dobrze znoszą samotność, dopóki czują osłonę „murów obronnych”, którymi się otoczyli. Z chwilą jednak, gdy w trakcie analizy zostaną zaatakowane ich mechanizmy obronne i wzbudzony zostanie lęk, nagle stwierdzają, że nie są już w stanie dalej znosić samotności. Jest to przykład nieuniknionego, choć na ogół przejściowego pogorszenia się stanu pacjenta w trakcie prowadzonej z nim psychoanalizy.

Neurotyczna potrzeba miłości może się skupiać na jednej konkretnej osobie – na mężu, żonie, lekarzu, przyjacielu. W takim przypadku obecność, zainteresowanie, przyjaźń i oddanie tej osoby nabiera niezwykłego i paradoksalnego znaczenia. Z jednej strony neurotyk szuka obecności i względów drugiej osoby, obawia się, że może ona przestać go lubić i czułby się zupełnie opuszczony w razie jej nieobecności; ale z drugiej strony nie jest wcale szczęśliwy ze swoim bożyszczem. Jeżeli uświadomi sobie tę sprzeczność, wpada zwykle w zakłopotanie. Na podstawie tego, co powiedziałam, jasne jest, że pragnienie obecności drugiej osoby nie jest wyrazem szczerej sympatii, lecz jedynie potrzeby bezpieczeństwa, jakiego dostarcza obecność drugiego człowieka. Oczywiście autentyczna sympatia i potrzeba uspokajającej miłości mogą iść w parze, ale nie muszą występować jednocześnie.

Pragnienie miłości może się ograniczać do pewnych grup ludzi, na przykład o podobnych zapatrywaniach, czy to politycznych, czy religijnych; może się też ograniczać do jednej płci. Jeżeli potrzeba bezpieczeństwa ogranicza się do płci odmiennej, stan ten może sprawiać wrażenie „normalnego” i zwykle o jego „normalności” będzie zapewniała osoba zainteresowana. Są na przykład kobiety, które czują się nieszczęśliwe i niespokojne, jeżeli nie mają obok siebie jakiegoś mężczyzny; zawierają znajomość, po krótkim czasie zrywają ją, znowu czują się nieszczęśliwe i niespokojne, zawierają następną znajomość i tak dalej. Konflikty w czasie trwania tych związków i brak zadowolenia z nich świadczą o tym, że nie wypływają one z żadnej autentycznej tęsknoty do kontaktów z mężczyznami. Kobiety te wybierają raczej bez zastanowienia jakiegokolwiek mężczyznę, chcą tylko mieć go przy sobie i z żadnym z nich nie związują się bliżej. Z reguły nie znajdują w tych związkach nawet zadowolenia fizycznego. Oczywiście cały ten obraz jest w rzeczywistości bardziej skomplikowany; zwracam tutaj jednak uwagę na rolę, jaką odgrywa lęk i potrzeba miłości2.

Podobny schemat postępowania można znaleźć u mężczyzn; mogą oni kompulsywnie potrzebować sympatii kobiet i czuć się zarazem nieswojo w obecności mężczyzn.

Skoncentrowanie potrzeby uczucia na osobach tej samej płci może być jednym z czynników prowadzących do ukrytego lub jawnego homoseksualizmu. Potrzeba miłości może skupiać się na osobach tej samej płci, jeżeli kontakt z płcią odmienną utrudnia zbyt silny lęk. Nie trzeba wspominać o tym, że lęk ten nie musi się ujawniać, ale może się kryć za uczuciem obrzydzenia czy braku zainteresowania dla płci odmiennej.

Zdobycie miłości jest sprawą niezmiernej wagi, dlatego też neurotyk gotowy jest zapłacić za nią każdą cenę, nie zdając sobie zwykle sprawy z tego, że to robi. Najpowszechniejsza forma zapłaty to postawa uległości i zależność emocjonalna. Postawa uległości przejawia się w braku odwagi do wygłaszania własnego zdania, odmiennego od opinii osoby, na której nam zależy, czy krytykowania jej; może też przybierać postać bezgranicznego wręcz oddania, podziwu i posłuszeństwa. Jeżeli tego typu ludzie pozwolą sobie na uczynienie uwag krytycznych, choćby nawet zupełnie nieszkodliwych, to odczuwają w związku z tym lęk. Uległość może być tak silna, że neurotyk stłumi w sobie nie tylko impulsy agresywne, ale wszelkie tendencje do obrony własnych praw, pozwoli się wykorzystywać i poniesie każdą ofiarę, nawet najbardziej krzywdzącą go. Wyrzeczenie się siebie może u niego przejawiać się na przykład w tak paradoksalnej formie, jak pragnienie zachorowania na cukrzycę, dlatego że osoba, której miłość chce zdobyć, zajmuje się badaniami naukowymi nad cukrzycą; zakłada on bowiem, że jeśli zapadnie na tę chorobę, może skierować na siebie jej zainteresowanie.

Z postawą uległości związana jest ściśle zależność emocjonalna, wypływająca z neurotycznej potrzeby kurczowego związania się z kimś, kto może zapewnić opiekę. Zależność ta może nie tylko dostarczać nie kończących się cierpień, ale może się okazać zupełnie destrukcyjna. Są takie związki, w których człowiek uzależnia się całkowicie od drugiej osoby, chociaż może być przy tym w pełni świadomy nietrwałości tego związku i swojej potem bezradności. Czuje się tak, jakby świat miał się pod nim zawalić, jeżeli nie usłyszy miłego słowa lub nie zobaczy uśmiechu; może mieć atak lęku, gdy nadchodzi pora oczekiwanej rozmowy telefonicznej, i czuć się zupełnie rozbity, jeżeli druga osoba nie może się z nim spotkać. Ale nie potrafi odejść.

Struktura zależności emocjonalnej jest jednak bardziej złożona. W sytuacji, w której jedna osoba uzależnia się od drugiej, występują zwykle wzajemne urazy. Osoba zależna jest urażona swoją pozycją niewolnika; nienawidzi podporządkowania, ale czyni tak nadal z obawy przed utratą drugiego człowieka. Uważa zazwyczaj, że zależność została jej przez drugą osobę niejako narzucona, nie wiedząc o tym, że przyczyną tej sytuacji jest jej własny lęk. Uraza wynikająca z takiego stanu rzeczy musi ulec wyparciu, gdyż istnieje dominująca potrzeba miłości. Wyparcie to z kolei wzmaga lęk, co prowadzi do powstania potrzeby bezpieczeństwa. W związku z tym zwiększa się jeszcze bardziej skłonność do kurczowego czepiania się drugiej osoby. Dlatego u niektórych neurotyków zależność emocjonalna wywołuje bardzo realną i nawet uzasadnioną obawę przed zmarnowaniem życia, która zbytnio nasilona może doprowadzić do całkowitego zerwania wszelkich związków z ludźmi.

Czasem u tego samego człowieka postawa wobec zależności ulega przeobrażeniom. Jedno lub kilka bolesnych doświadczeń w tym zakresie może u niego spowodować ogromną niechęć do wszelkich sytuacji, które nawet w minimalnym stopniu mogłyby sugerować, że jest osobą zależną. Na przykład pewna dziewczyna, która kilkakrotnie się zakochała, za każdym razem uzależniając się w dużym stopniu od partnera, wytworzyła w sobie postawę obojętności wobec wszystkich mężczyzn i chciała jedynie nad nimi panować, nie angażując się uczuciowo.

Procesy te uwidaczniają się także u pacjenta w trakcie przeprowadzanej z nim analizy. W swoim własnym interesie powinien tak wykorzystać poświęcone mu zajęcia, aby zwiększyć swój stopień zrozumienia, często jednak nie zważając na własne dobro, stara się sprawić przyjemność analitykowi i zdobyć jego zainteresowanie lub aprobatę. Ma często uzasadnione powody, dla których powinno mu zależeć na postępach – na przykład cierpienie, jakie odczuwa, koszty, jakie ponosi, czy ograniczony czas – a jednak czynniki te czasem zupełnie tracą dla niego znaczenie. Pacjent potrafi godzinami snuć rozwlekłe opowieści po to tylko, żeby usłyszeć od analityka słowo aprobaty, albo też stara się urozmaicić analitykowi każdą godzinę, zabawiając go, wyrażając dla niego podziw. Proces ten może przybrać takie rozmiary, że pacjent podporządkowuje swoje skojarzenia czy nawet marzenia senne pragnieniu, żeby zainteresować analityka. Może się również w nim zakochać, być przekonany, że nie zależy mu na niczym innym, jak tylko na miłości analityka, i usiłuje go przekonać o szczerości swoich uczuć. I tutaj ujawnia się charakterystyczny brak zdolności różnicowania, chyba że komuś się zdaje, iż każdy analityk jest wzorem wszelkich cnót lub jest w stanie zaspokoić oczekiwania każdego pacjenta. Oczywiście, może się zdarzyć, że analityk jest właśnie tym człowiekiem, którego pacjent mógłby pokochać, ale i to nie wyjaśnia zbyt wielkiej siły uczucia, jakim pacjent go obdarza.

To właśnie zjawisko ludzie mają zwykle na myśli, gdy mówią o „przeniesieniu”. Termin ten nie jest jednak zupełnie ścisły, powinien bowiem obejmować sumę wszystkich nieracjonalnych reakcji pacjenta wobec analityka, a nie tylko zależność emocjonalną. Istota problemu polega nie tyle na tym, dlaczego taka zależność wytwarza się w trakcie analizy, gdyż osoby potrzebujące opieki i pomocy będą lgnąć do każdego: do lekarza, pracownika społecznego, przyjaciela czy członka rodziny, ile na tym, dlaczego jest tak silna i dlaczego tak często występuje. Odpowiedź jest stosunkowo prosta: analiza polega między innymi na rozbijaniu mechanizmów obronnych wytworzonych przed lękiem, a więc na wzbudzaniu kryjącego się za nim lęku. Pacjent lgnie do analityka w taki czy inny sposób właśnie dlatego, że wzrasta u niego poczucie lęku.

I tu znów stwierdzamy różnicę między neurotyczną a dziecięcą potrzebą miłości: dziecko potrzebuje więcej miłości czy pomocy niż dorośli dlatego, że jest bardziej bezradne, nie ma jednak w tej potrzebie żadnych przejawów kompulsji; dziecko odczuwające niepokój będzie się trzymało maminej spódnicy.

Drugą cechą charakterystyczną neurotycznej potrzeby miłości, także różnicującą ją całkowicie od miłości dziecka, jest jej nienasycenie. To prawda, że dziecko może nudzić i domagać się wciąż uwagi i nie kończących się dowodów miłości, ale jest to już w takim razie dziecko neurotyczne. Dziecko zdrowe, rozwijające się w ciepłej i bezpiecznej atmosferze, mające pewność, że jest kochane, nie wymaga ciągłych tego dowodów i jest zadowolone, gdy otrzyma potrzebną w danej chwili pomoc.

Nienasycenie neurotyka może się przejawiać w zachłanności jako ogólnej cesze osobowości, uwidaczniającej się w sposobie jedzenia, kupowania, oglądania wystaw sklepowych, w niecierpliwości. Zachłanność ta jest zwykle wypierana i wyłania się na przykład wtedy, gdy osoba ubierająca się przeważnie skromnie kupuje nagle cztery nowe płaszcze. Postawa taka może przybierać także postać dobrodusznego pasożytnictwa albo przejawiać się bardziej agresywnie w postaci szkodzenia innym.

Postawa zachłanności wraz ze wszystkimi swymi odmianami i późniejszymi zahamowaniami nazywana jest postawą „oralną”3. Termin ten jest przyjęty w literaturze psychoanalitycznej. Mimo że jego założenia teoretyczne miały wartość tylko o tyle, o ile pozwoliły zintegrować izolowane dotychczas tendencje w pewne zespoły, to założenie, jakoby źródłem tych wszystkich tendencji były wrażenia i pragnienia oralne, jest wątpliwe. Założenie to wynika z trafnej skądinąd obserwacji, że zachłanność przejawia się często w postaci potrzeby jedzenia i różnych sposobów zaspokajania tej potrzeby, a także w marzeniach sennych. Tu z kolei ta forma wyrażania zachłanności może być bardziej prymitywna, jak na przykład w snach o ludożerstwie. Zjawiska te nie wykazują jednak, że są to pragnienia pierwotnie i zasadniczo oralne. Bardziej prawdopodobne wydaje się więc założenie, że jedzenie stanowi z reguły najbardziej dostępny sposób zaspokajania poczucia zachłanności, niezależnie od jego źródła, tak jak w marzeniach sennych jest ono najbardziej konkretnym, prymitywnym symbolem dla wyrażania nienasyconych pragnień.

Udowodnienia wymaga także założenie, że pragnienia czy postawy „oralne” mają charakter libidalny. Bez wątpienia zachłanność może się pojawić w sferze seksualnej w postaci rzeczywistego nienasycenia, a także w marzeniach sennych utożsamiających stosunki seksualne z połykaniem czy gryzieniem. Równie dobrze może się ujawniać w żądzy posiadania pieniędzy czy strojów lub dążeniu do realizacji jakichś ambicji i uzyskania prestiżu. Za słusznością założenia o libidalnym charakterze zachłanności może przemawiać tylko to, że jej namiętna siła dorównuje sile popędów seksualnych. Nadal jednak wymagałoby udowodnienia twierdzenie, że zachłanność jest pregenitalnym popędem seksualnym, chyba że założymy, iż każdy popęd o odpowiednim nasileniu jest przejawem libido.

Problem zachłanności jest złożony i wciąż otwarty, podobnie zresztą jak problem kompulsywności. Wydaje się jednak, że i w jednym, i w drugim wypadku przyczyną jest niewątpliwie lęk. Pojawia się on często w przypadku nadmiernie częstej masturbacji czy nadmiernego jedzenia. Związek ten potwierdza także zjawisko obniżenia się lub zaniku zachłanności z chwilą, gdy człowiek czuje się w jakiś sposób uspokojony: ma poczucie, że jest kochany, osiąga sukces czy angażuje się w konstruktywnej pracy. Poczucie, że jest się kochanym, może na przykład nadal zredukować kompulsywną potrzebę kupowania. Pewna dziewczyna, która dotychczas na każdy posiłek czekała z nie ukrywaną żarłocznością, zapomniała zupełnie o głodzie i porach posiłków, gdy tylko zaczęła pracować jako projektantka mody, które to zajęcie bardzo lubiła. Z kolei zachłanność może się pojawić lub zwiększyć z chwilą podwyższenia poziomu lęku czy wrogości; ktoś może odczuwać przymus kupowania przed przerażającym go wystąpieniem lub przymus objadania się, gdy nagle poczuje się odrzucony.

Jednakże u wielu ludzi zachłanność, mimo odczuwanego przez nich lęku, nie rozwija się, co wskazywałoby na udział w jej powstaniu dodatkowych czynników specyficznych. Z pewną dozą prawdopodobieństwa można zakładać, że osobom zachłannym brak wiary w możliwość samodzielnego tworzenia czegokolwiek, wobec czego muszą korzystać z pomocy innych osób i opierać się na niej, aby móc zaspokoić swoje potrzeby; jednocześnie’ są przekonane, że nikt nie ma ochoty, aby im pomóc Neurotycy o nienasyconej potrzebie miłości wykazują zwykle taką samą zachłanność wobec spraw materialnych, żądając od innych, aby poświęcali im swój czas czy pieniądze, udzielali rad w konkretnych sytuacjach, po mocy w ich trudnościach, obdarowywali ich prezentami, dostarczali zadowolenia seksualnego. W niektórych przypadkach pragnienia te wyraźnie zdradzają, że chodzi o dowody miłości; w innych podłoże to wcale nie jest takie ewidentne; w tych przypadkach odnosi się wraże nie, że neurotykowi chodzi jedynie o to, żeby coś uzyskać, czy to będzie miłość, czy coś innego; czasem zaś pragnienie miłości, jeżeli w ogóle występuje, służy jedy nie zamaskowaniu chęci wymuszenia pewnych namacalnych łask czy korzyści.

Z obserwacji tych wyłania się pytanie, czy podstawo wym źródłem zachłanności nie jest tu może ogólna chęć posiadania rzeczy materialnych, a potrzeba miłości jes! tylko jednym ze środków do osiągnięcia celu. Nie ma jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie. Pragnienie posiadania, jak później zobaczymy, stanowi jeden z podstawowych środków obrony przed lękiem. Jak wskazuje doświadczenie, w pewnych sytuacjach potrzeba miłości, mimo że stanowi dominujący mechanizm obrony, może być tak głęboko wyparta, że nie ujawnia się wcale. Za miast niej może wtedy pojawić się, trwałe lub przejście we, pragnienie posiadania rzeczy materialnych.

Zastanawiając się nad rolą miłości w życiu neurotyków, możemy ich z grubsza podzielić na trzy grupy. Osoby zaliczane do pierwszej grupy dążą do zdobycia miłości w jakikolwiek możliwy sposób. Osoby z drugiej grupy pragną miłości, ale jeżeli w danym związku nie otrzymują jej – a z reguły skazane są na niepowodzenie – nie zwracają się automatycznie do kogoś innego, lecz izolują się od ludzi zupełnie. Zamiast próbować związać się z kimś innym, przywiązują się kompulsywnie do rzeczy i muszą wtedy jeść, kupować, czytać czy -mówiąc ogólnie – coś robić. Zmiana taka może nieraz przybrać groteskowe formy, jak na przykład u ludzi, którzy po jakimś niepowodzeniu w miłości zaczynają kompulsywnie jeść, tak że w krótkim czasie przybywa im na wadze dziesięć lub piętnaście kilogramów. Jeżeli zakochają się ponownie, tracą na wadze, a jeśli nowa miłość kończy się niepowodzeniem, znowu tyją. Podobne reakcje można czasem obserwować u pacjentów: po głębokim rozczarowaniu kontaktem z analitykiem zaczynają kompulsywnie jeść i tak przybierają na wadze, że trudno ich rozpoznać, ale chudną znowu, gdy nieporozumienia się wyjaśniają. Tendencje do obżarstwa mogą także ulec wyparciu i występują wówczas takie objawy, jak utrata łaknienia czy zaburzenia czynnościowe żołądka. W tej grupie ludzi kontakty osobiste są bardziej zakłócone niż w grupie pierwszej. Nadal pragną miłości i sięgają po nią, ale każde niepowodzenie może zerwać nić łączącą ich z innymi.

Z kolei w trzeciej grupie znajdują się osoby, które doznały tak silnych porażek i w tak wczesnym okresie życia, że świadomie przejawiają głęboki brak wiary w jakąkolwiek miłość. Poziom lęku, jakiego doznają, jest tak wysoki, że są zadowolone, jeżeli nikt im nie wyrządza bezpośrednio krzywdy. Przyjmują zwykle cyniczną i szyderczą postawę wobec miłości, nastawiając się raczej na spełnianie namacalnych życzeń w zakresie pomocy materialnej, rad, seksu. Dopiero wtedy, gdy poziom lęku znacznie obniży się, mogą zapragnąć miłości i zacząć ja cenić.

Poszczególne postawy wyrażane przez te trzy grupy neurotyków można określić jako: nienasycenie w sferze miłości; potrzeba miłości na przemian z ogólną zachłannością; brak jawnej potrzeby miłości przy ogólnej zachłanności. Każda z grup charakteryzuje się zwiększonym poziomem lęku i wrogością.

Wracając do głównego wątku naszych rozważań, musimy się teraz zastanowić nad różnymi objawami nienasycenia w sferze miłości. Dominującymi cechami są tu zazdrość i żądanie bezwarunkowej miłości.

Zazdrość neurotyczna, w odróżnieniu od zazdrości człowieka normalnego, która może być adekwatną reakcją na niebezpieczeństwo utraty czyjejś miłości, jest zupełnie niewspółmierna do zagrożenia. Podyktowana jest ciągłą obawą, żeby nie utracić człowieka lub jego miłości; w związku z tym każdy przejaw jego zainteresowania się inną osobą będzie stanowił potencjalne niebezpieczeństwo. Tego rodzaju zazdrość może się ujawnić we wszystkich stosunkach międzyludzkich – u rodziców wobec swoich dzieci, które chcą się z kimś przyjaźnić; między partnerami w małżeństwie czy w ogóle w związku miłosnym. Stosunek do analityka nie stanowi wyjątku. Zazdrość przejawia się tu we wzmożonej wrażliwości w związku z faktem posiadania przez analityka innych pacjentów czy nawet samym wspomnieniem o innym pacjencie. Motto brzmi tutaj: „Musisz kochać tylko mnie”. Pacjent może powiedzieć: „Wiem, że mnie pan(i) traktuje życzliwie, ale skoro innych traktuje pan(i) prawdopodobnie równie życzliwie, pana(i) życzliwość dla mnie nie ma żadnej wartości”. Każda miłość, którą trzeba dzielić z innymi osobami czy zainteresowaniami, traci wszelką wartość.

Uważa się często, że nadmierna zazdrość uwarunkowana jest zazdrością odczuwaną w dzieciństwie wobec rodzeństwa czy jednego z rodziców. Rywalizacja z rodzeństwem, jaka występuje u zdrowych dzieci – na przykład zazdrość z powodu nowo narodzonego dziecka -znika bez śladu, gdy tylko dziecko przekona się, że nie utraciło miłości i troski, jakimi je dotychczas otaczano. Z moich doświadczeń wynika, że nadmierna i nieprzemijająca zazdrość w dzieciństwie spowodowana jest przez czynniki neurotyczne podobne do tych, które są podłożem zazdrości u dorosłych. Dziecko ma nienasyconą potrzebę miłości wynikającą z podstawowego lęku. Związek między zazdrością u dzieci i u dorosłych opisywany jest często w literaturze psychoanalitycznej wieloznacznie; zazdrość u dorosłych określa się bowiem jako „powtórzenie” zazdrości dziecięcej. Gdyby z określenia tego miało wynikać, że dorosła kobieta jest zazdrosna o męża dlatego, że była również zazdrosna o swoją matkę, to nie wydaje się to prawdziwe. Nasilona zazdrość, jaką dziecko przejawia w stosunku do rodziców czy rodzeństwa, nie jest ostateczną przyczyną zazdrości w późniejszym wieku; obie te formy mają jednak wspólne źródło.

Przypuszczalnie jeszcze silniejszym niż zazdrość objawem nienasyconej potrzeby miłości jest domaganie się miłości bezwarunkowej. W świadomości żądanie to najczęściej przyjmuje następującą postać: „Chcę być kochany za to, kim jestem, a nie za to, co robię”. Dotychczas sądziliśmy, że w tym żądaniu nie ma nic niezwykłego. Z pewnością każdy z nas pragnie być kochany takim, jaki jest, ale neurotyczna potrzeba bezwarunkowej miłości jest o wiele silniejsza niż normalna i w swojej skrajnej postaci niemożliwa do spełnienia. Jest to żądanie miłości dosłownie bez żadnych warunków i żadnych zastrzeżeń.

Żądanie to zawiera, po pierwsze, pragnienie miłości niezależnie od ewentualnego prowokacyjnego zachowania. Życzenie to stanowi konieczne zabezpieczenie, neurotyk bowiem skrycie zdaje sobie sprawę z tego, że pełen jest wrogości i nadmiernych żądań, wskutek czego żywi on zrozumiałe i uzasadnione obawy, że druga osoba może się wycofać albo okazać gniew lub zemstę w wypadku ujawnienia tej wrogości. Pacjent taki będzie twierdził, że kochanie kogoś miłego nie jest niczym trudnym i o niczym nie świadczy, że prawdziwa miłość powinna być zdolna do zrozumienia wszelkiego niestosownego zachowania. Każda krytyka odczytywana jest jako brak miłości. W procesie psychoanalizy napomknienie, że pacjent będzie musiał coś zmienić w swojej osobowości, może wywołać złość, mimo że właśnie taki jest cel analizy; jednak takie napomknienie wywołuje frustrację.

Neurotyczne żądanie miłości bezwarunkowej jest, po drugie, życzeniem, żeby być kochanym bez wzajemności. Życzenie to wypływa z faktu, iż neurotyk jest niezdolny do przeżywania jakiegokolwiek uczucia, do dawania miłości i w związku z tym nie chce tego robić.

Po trzecie, chce być kochany, jednak nie dopuszcza, by partner miał z tego jakiekolwiek korzyści. Życzenie to wiąże się z przeświadczeniem, że każda korzyść czy zadowolenie osiągane w tej sytuacji przez partnera natychmiast wzbudza u neurotyka podejrzenie, że jest kochany jedynie ze względu na te korzyści czy zadowolenie. Osoby takie w kontaktach seksualnych będą niezadowolone, gdy partner odczuwa satysfakcję płynącą z tego związku. W trakcie analizy pacjenci tacy są zazdrośni o to, że analityk jest zadowolony, gdy może im pomóc. Będą się wyrażać lekceważąco o pomocy, jaką otrzymali od niego i nie potrafią odczuwać wdzięczności. Mogą też przypisywać ewentualną poprawę swego stanu czemuś innemu, na przykład lekowi czy pomocy okazanej przez kolegę. Rozumiejąc też, że muszą zapłacić za seanse analityczne, jednocześnie żałują wydanych na ten cel pieniędzy. Uważają przyjmowanie przez analityka zapłaty za dowód braku zainteresowania nimi. Takie osoby będą zwykle miały trudności z dawaniem prezentów, ponieważ dając prezenty, nie mają pewności, czy są bezinteresownie kochane.

Żądanie bezwarunkowej miłości jest wreszcie żądaniem miłości ofiarnej. Neurotyk tylko wtedy może być pewien, że jest kochany, gdy partner poświęca dla niego wszystko. Ofiary te mogą dotyczyć czasu lub pieniędzy, ale mogą dotyczyć także przekonań i własnej integralności. Oczekuje się, na przykład, wręcz zgubnej solidarności. Są takie matki, które sądzą nieco naiwnie, że mają prawo oczekiwać ślepego oddania i najróżniejszych ofiar ze strony swoich dzieci dlatego, że „w bólach je zrodziły”. Inne matki na tyle wyparły własne pragnienie bezwarunkowej miłości, że są w stanie udzielić swoim dzieciom sporo rzeczywistej pomocy i wsparcia; jednak takie matki nie odczuwają żadnego zadowolenia ze swego związku z dziećmi, mniemając, jak w wyżej opisanych przykładach, że dzieci kochają je tylko dlatego, iż tyle od nich otrzymują, wobec czego żal im wszystkiego, co dzieciom dają.

W tym domaganiu się bezwarunkowej miłości, ze wszystkimi skutkami w postaci bezwzględnego i bezlitosnego lekceważenia innych, wyraźnie ujawnia się wrogość, jaka kryje się w neurotycznych żądaniach miłości. W przeciwieństwie do człowieka bezwzględnego, który świadomie postanawia eksploatować innych do ostatnich granic, neurotyk jest zwykle zupełnie nieświadomy tego, jak bardzo jest wymagający. Musi się bronić przed uświadomieniem sobie swoich żądań z ważkich przyczyn taktycznych. Mało kto może sobie pozwolić na to, żeby powiedzieć szczerze: „Chcę, żebyś się dla mnie poświęcił, nie biorąc nic w zamian”. Neurotyk musi jakoś uzasadnić swoje żądania, mówiąc na przykład, że jest chory i wobec tego potrzebuje wyrzeczeń ze strony innych. Innym powodem, dla którego człowiek nie uświadamia sobie swoich żądań, są trudności, jakie sprawia wyrzekanie się ich, skoro już się utrwaliły, a uświadomienie sobie tego, że są nieracjonalne, to pierwszy krok w kierunku pozbycia się ich. Żądania te, utrwalone u neurotyka pod wpływem wymienionych już czynników, oparte są na jego głębokim przekonaniu, że nie jest w stanie żyć na własny rachunek, że wszystko, czego potrzebuje, musi dostać od innych, że jego życie leży w cudzych rękach. Wyrzeczenie się swoich żądań zakładałoby zatem zmianę postawy wobec życia.

Dla wszystkich cech neurotycznej potrzeby miłości wspólne jest to, że własne konflikty neurotyka zagradzają mu drogę do poszukiwanej miłości. Jak wobec tego reaguje on na cząstkowe tylko spełnienie swoich żądań albo na zupełne ich odrzucenie?


Przypisy:

1 Stwierdzenie takie może wywołać sprzeciw w Ameryce. Tutaj bowiem działa dodatkowy czynnik kulturowy, ponieważ zdobycie popularności stało się jednym z celów współzawodnictwa, zyskując w ten sposób znaczenie, jakiego nie ma w innych krajach

2 K. Horney, The Overuo.lua.tion of Loue. A Study of a Com-mon Present-Day Feminine Type. „Psychoanalytic Quarterly” 1934, t. 3, s. 605-638 [Zob. Przecenianie wartości miłości. Studium pospolitego typu współczesnej kobiety w: K. Horney, Psychologia kobiety, przeł. J. Majewski, DW REBIS, Poznań 1997].

3 K. Abraham, Entwicklungsgeschichte der Libido. „Neue Ar-beiten żur aerztlichen Psychoanalyse” 1934, t. 2.


Plik pdf:

Marzec 9, 2009 - Posted by | psychologia

Sorry, the comment form is closed at this time.

%d blogerów lubi to: